ЁЯПЬ️ЁЯУЬ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा : рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг, рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
ЁЯПЬ️ЁЯУЬ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा : рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг, рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрдд्рдоा рдХा рд╡рд╣ рд╕рдЬीрд╡ рд╕्рд╡рд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдХी рд▓рдп ЁЯПЬ️, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЧूँрдЬ ЁЯУЬ рдФрд░ рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрдиुрднूрддिрдпाँ рдПрдХ рд╕ाрде рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡ीрд░рдЧाрдеाрдУं рдХी рддेрдЬрд╕्рд╡िрддा ⚔️, рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдордзुрд░рддा ЁЯО╢, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХी рдЧрд░िрдоा рддрдеा рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рдЦрд░ рд╡ाрд╣рдХ рд╣ै।
рдоाрд░рд╡ाрдб़ी, рдоेрд╡ाрдб़ी, рд╣ाрдб़ौрддी, рд╢ेрдЦाрд╡рдЯी рдЖрджि рдмोрд▓िрдпों рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा ‘рд╡िрд╡िрдзрддा рдоें рдПрдХрддा’ рдХा рдЕрдиुрдкрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯУЪ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХी рдмрд╣ुрд╡िрдз рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрд╡िрджों рдиे рдЗрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рд╣ैं—
1️⃣ рд╕рд░ рдЬॉрд░्рдЬ рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг
(Linguistic Survey of India)
рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी — рдоाрд░рд╡ाрдб़ी
рдЙрдд्рддрд░ी-рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी — рдоेрд╡ाрддी, рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी
рдордз्рдп-рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी — рдвूँрдвाрдб़ी, рд╣ाрдб़ौрддी
рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी — рдоाрд▓рд╡ी, рд░ांрдЧрдб़ी
рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी — рдиिрдоाрдб़ी
2️⃣ рдбॉ. рдЯेрд╕ीрддोрд░ी рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг
рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
3️⃣ рдирд░ोрдд्рддрдо рд╕्рд╡ाрдоी рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг
рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
рдЙрдд्рддрд░ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी
4️⃣ рдбॉ. рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп)
рдоाрд░рд╡ाрдб़ी
рдвूँрдвाрдб़ी
рдоाрд▓рд╡ी
рдоेрд╡ाрддी
рд╡ाрдЧрдб़ी
➡️ рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХो рдкрд╢्рдЪिрдоी, рдкूрд░्рд╡ी, рдЙрдд्рддрд░ी рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी—рдЗрди рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рд░्рдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯПЬ️ЁЯЧг️ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
ЁЯРкЁЯМ╡ 1. рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рдоाрд░рд╡ाрдб़ी)
(1) рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрдмंрдз
рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рднाрд╖ा рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди, рдорд░ुрд╕्рдерд▓ीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╡ीрд░рддा, рдк्рд░ेрдо, рднрдХ्рддि рдФрд░ рд▓ोрдХрдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХी рд╕рдЬीрд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоिрд▓рддी рд╣ै।
(2) рд╕рд░рд▓, рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рднाрд╡рдкूрд░्рдг рднाрд╖ा
рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ीрдзी, рдЖрдд्рдоीрдп рдФрд░ рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рдХे рдЕрдд्рдпрди्рдд рдиिрдХрдЯ рд╣ै।
(3) рдордзुрд░ рдПрд╡ं рд▓рдпाрдд्рдордХ рдз्рд╡рди्рдпाрдд्рдордХрддा
рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЗрд╕рдХी рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг – рдХेрд╕рд░िрдпा рдмाрд▓рдо, рдШूрдорд░ рдЖрджि рд▓ोрдХрдЧीрдд
(4) рдз्рд╡рдиि рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рд╕рдб़рдХ ЁЯЫг️ → рд╣рдб़рдХ (рд╕ → рд╣)
рдЪрдордЪ ЁЯеД → рд╕рдорд╕ (рдЪ → рд╕)
рдЪाрдЪा ЁЯС┤ → рд╕ाрд╕ा
(5) рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╡्рдпंрдЬрдиों рдХा рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рднрдХ्рдд → рднрдЧрдд
рд░рдХ्рдд ЁЯй╕ → рд░рдЧрдд
(6) рд╕рд░्рд╡рдиाрдоों рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдоैं ЁЯСд → рдо्рд╣ूं
рд╣рдо ЁЯСе → рдо्рд╣ां
рддुрдо → рдеां
рд╡рд╣ → рдУ
(7) рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рджों рдХे рд▓ोрдХрдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░ूрдк
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рд╕ूрд░्рдп ЁЯМЮ → рд╕ूрд░рдЬ
рдЕрдЧ्рдиि ЁЯФе → рдЖрдЧ
(8) рджेрд╢рдЬ рд╢рдм्рджों рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдбिрдХрд░ो ЁЯС╢ → рдкुрдд्рд░
рдЬीрдордг ЁЯНЫ → рднोрдЬрди
рдЧंрдбрдХ ЁЯРХ → рдХुрдд्рддा
(9) рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ
рдмीрдХाрдиेрд░ी, рдиाрдЧौрд░ी, рд╢ेрдЦाрд╡рдЯी, рдЧौрдб़рд╡ाрдб़ी, рджेрд╡рдб़ाрд╡ाрдЯी, рдоेрд╡ाрдб़ी, рдерд▓ी, рдвाрдЯी рдЖрджि।
(10) рдмोрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдЬोрдзрдкुрд░, рдлрд▓ौрджी, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмाрдб़рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдиाрдЧौрд░, рдбीрдбрд╡ाрдиा-рдХुрдЪाрдорди, рдкाрд▓ी, рд╕िрд░ोрд╣ी рддрдеा рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдЗрдд्рдпाрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░।
ЁЯП░ЁЯЧи️ 2. рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рдЬрдпрдкुрд░ी / рдвूँрдвाрдб़ी / рдЭाрдб़рд╕ाрд╣ी / рдХाँрдИं-рдХुрдИ рдХी рдмोрд▓ी)
(1) рд╕्рд╡рд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдордиुрд╖्рдп ЁЯСи → рдоिрдирдХ (рдЕ → рдИ)
рдкंрдбिрдд ЁЯУ┐ → рдкंрдбрдд (рдЗ → рдЕ)
(2) рдЕрдиुрдиाрд╕िрдХрддा рдПрд╡ं рдз्рд╡рдиि рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдХрд╣ाрдиी ЁЯУЦ → рдЦाँрдгी (‘рди’ → ‘рдг’)
(3) рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдг рд░ूрдк
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдЦुрд╢ी ЁЯШК → рдХुрд╕ी
рдЬीрдн ЁЯСЕ → рдЬीрдм
рдЖрдзा → рдЖрджो
(4) ‘рд╣’ рдз्рд╡рдиि рдХा рд▓ोрдк
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рд╢рд╣рд░ ЁЯПЩ️ → рд╕ैрд░
(5) рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ
рддोрд░ाрд╡ाрдЯी, рд░ाрдЬाрд╡ाрдЯी, рдЪौрд░ाрд╕ी, рдиाрдЧрд░рдЪोрд▓, рдХिрд╢рдирдЧрдв़ी, рдЕрдЬрдоेрд░ी, рд╕िрдкाрдб़ी, рд╣ाрдб़ौрддी рдЖрджि।
(6) рдмोрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдЬрдпрдкुрд░, рдЯोंрдХ, рджौрд╕ा, рдЕрдЬрдоेрд░ рдЗрдд्рдпाрджि।
ЁЯМДЁЯУЦ 3. рдЙрдд्рддрд░ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рдоेрд╡ाрддी)
(1) рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдЬीрдн ЁЯСЕ → рдЬीрдм
(2) рдЕрдиुрдиाрд╕िрдХрддा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдкрдЪाрд╕ → рдкँрдЪाрд╕
(3) рдЕрдХाрд░ाрди्рдд рд╢рдм्рджों рдХा рдпोрдХाрд░ाрди्рдд рд░ूрдк
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдмрдб़ा ЁЯУП → рдмрдб्рдпो
рдЫोрдЯा ЁЯУР → рдЫोрдЯ्рдпो
(4) рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ
рдЕрд╣िрд░рд╡ाрдЯी, рд░ाрдаी, рдирд╣ेрдб़ा рдЖрджि।
(5) рдмोрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдЕрд▓рд╡рд░, рдХोрдЯрдкूрддрд▓ी-рдмрд╣рд░ोрдб़, рдЦैрд░рддрд▓-рддिрдЬाрд░ा, рднрд░рддрдкुрд░ рдЗрдд्рдпाрджि।
ЁЯМ╛ЁЯО╡ 4. рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी (рдоाрд▓рд╡ी)
(1) рд╕्рд╡рд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдЪैрди ЁЯШМ → рдЪेрди (рдР → рдП)
рдкैрд╕ा ЁЯТ░ → рдкेрд╕ा (рдР → рдП)
рд╕ौ ЁЯТп → рд╕ो (рдФ → рдУ)
(2) ‘рд╣’ рдз्рд╡рдиि рдХा рд▓ोрдк рдпा рд░ूрдкाрди्рддрд░рдг
рдЙрджाрд╣рд░рдг –
рдоोрд╣рди ЁЯСи → рдоोрдпрди (рд╣ → рдп)
рдорд╣ीрдиा → рдордЗрдиा
рд▓ुрд╣ाрд░ → рд▓ुрд╡ाрд░ (рд╣ → рд╡)
(3) рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ
рд░ांрдЧрдб़ी, рдиिрдоाрдб़ी рдЖрджि।
(4) рдмोрд▓ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ (рдЖंрд╢िрдХ), рдХोрдЯा (рдЖंрд╢िрдХ)।
✨ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХी рдкрд╢्рдЪिрдоी, рдкूрд░्рд╡ी, рдЙрдд्рддрд░ी рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рдмोрд▓िрдпाँ рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рдз्рд╡рди्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं, рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों, рдЬिрд▓ाрд╡ाрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рджेрд╢рдЬ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд▓ोрдХрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЬीрд╡ंрдд рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╖िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрдХрддा, рд▓ोрдХрд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдиिрд╣िрдд рд╣ै।
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें
рдЖрдкрдХी рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдХृрдкрдпा рд╢ाрд▓ीрди рдФрд░ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрдЪाрд░ рд╕ाрдЭा рдХрд░ें।